Περί στιχουργικής στα Κάλαντα Πρωτοχρονιάς

Για μιά ακόμα φορά θα εισέλθω συνειδητά σε χωράφια άλλων και με αφορμή την επερχόμενη πρωτοχρονιά και τα κάλαντα τα οποία θα ακουστούν, θα "ποστάρω" όπως λέει η διαδικτυακή νεολαία λίγα λόγια για τους στίχους που δομούν τόσο τα κάλαντα, όσο και τα περισσότερα από τα παραδοσιακά μας τραγούδια.

Προκειμένου να ισοσταθμιστεί ρυθμικά η παραδοσιακή μουσική με το ποιητικό κείμενο, ο λαός, επιστρατεύντας τη συλλογική του σοφία, ανέπτυξε μια έξυπνη και συνάμα λειτουργική και όμορφη τεχνική, τη χρήση των λεγομένων "τσακισμάτων" και "παραθεμάτων". Όταν χρησιμοποιείτε μέρος του κυρίου ποιητικού κειμένου τότε το επιπρόσθετο αυτό μέρος ονομάζεται τσάκισμα (δλδ "σπάσιμο" του στίχου).

Όταν έχουμε προσθήκη καινούριου υλικού, το οποίο μπορεί να είναι οτιδήποτε, από ένα απλό επιφώνημα μέχρι και ολόκληρος στίχος, τότε έχουμε παράθεμα. Σε πολλές περιπτώσεις το παράθεμα αποτελεί ολόκληρο στίχο, ο οποίος είτε τονίζει είτε σχολιάζει το αυθεντικό ποιητικό κείμενο και συχνά μπερδεύεται με αυτό με αποτέλεσμα ο διαχωρισμός τους να μην είναι πάντα τόσο ευδιάκριτος.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα κάλαντα της πρωτοχρονιάς:

Σημειώνω με με κόκκινο χρώμα τα παραθέματα, τα οποία όπως είναι φανερό εμπεριέχουν και τσακίσματα (τσάκισμα του παραθέματος)

Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά [ψηλή μου δενδρολιβανιά] κι αρχή καλός μας χρόνος [Εκκλησιά με τ´ Άγιο Θρόνο]

Αρχή που βγήκε ο Χριστός [Άγιος και Πνευματικός] στη γη να περπατήσει [και να μας καλοκαρδίσει]

Άγιος Βασίλης έρχεται [και δεν μας καταδέχεται]  από την Καισαρεία [σ' είσ' αρχόντισσα κυρία]

βαστά εικόνα και χαρτί [ζαχαροκάντιο ζυμμωτή] χαρτί και καλαμάρι [δες κι εμέ το παληκάρι]

Το καλαμάρι έγραφε [τη μοίρα του την έγραφε] και το χαρτί ομίλει [άγιε μου καλέ Βασίλη]

Κλείνοντας, μου έκανε εντύπωση (λόγω εντοπιότητας) η χρήση ενός και μόνο παραθέματος σε κρητική μαντινάδα (κάτι που στην προκειμένη περίπτωση δεν συνηθίζεται τόσο πολύ) στο τραγούδι "Βοσκαρουδάκι αμούστακο" του αειμνήστου Κώστα Μουντάκη. Βρίσκεται στο σημείο 02:05 του βίντεο που ακολουθεί ("Ποιός βρίχνει τέτοιο θησαυρό και θέλει να τον χάσει"):

Εύχομαι σε όλους καλή χρονιά με υγεία, χαρά, δημιουργία, δύναμη αλλά και περιστασιακή λήθη μέσω της τέχνης, όσον αφορά στους δύσκολους καιρούς που όλοι περνάμε.

G. Crumb - A Little Suite for Christmas

Μέσω ενός εκ των πατέρων της συνθετικής έρευνας των ηχοχρωμάτων και τεχνικών των ακουστικών οργάνων εύχομαι σε όλους μας καλά Χριστούγεννα με υγεία, χαρά και δημιουργία  μέσα από τα βάθη της καρδιάς του πιάνου:

Giacinto Scelsi - Okanagon (1984)

...Να θεωρείται ως μία ιεροτελεστία ή, εάν θέλετε, ο παλμός της καρδιάς της γης...

(Υπότιτλος έργου από το συνθέτη) 

Tristan Murail: Scelsi, De-composer, Contemporary Music Review, 24:2-3, 179

Υπόδειγμα για τη μελέτη του Ισοκρατήματος - J. S. Bach Πρελούδιο αρ. 1 από τα Μικρά Πρελούδια και Φούγκες

Είναι αναρίθμητες οι φορές που σε σύντομα μουσικά έργα ενυπάρχουν χαρακτηρηστικά αποσπάσματα, χρήσιμα για την εκμάθηση της σχολικής ύλης της αρμονίας και αντιστίξεως.


Το πρώτo πρελούδιο από τα μικρά πρελούδια και φούγκες (BWV 924) του J. S. Bach μπορεί να αποτελέσει ένα από τα πιο χαρακτηρηστικά μουσικά παραδείγματα για την εκάθηση του Ισοκρατήματος (Pedal). Για την ακρίβεια περίπου περισσότερο από το μισό πρελούδιο είναι χτισμένο πάνω σε ένα Ισοκράτημα της δεσπόζουσας. Παρακάτω θα βρείτε μια στοιχειώδη αρμονική ανάλυση των συγχορδιών που σχηματίζονται ανεξάρτητα από την κρατημένη δεσπόζουσα στο αριστερό χέρι. Μπορείτε να κατεβάσετε την παρτιτούρα (συμπεριλαμβανομένης της αναλύσεως), καθώς επίσης και όλο το post σε μορφή .pdf  πατώντας εδώ. 


Παρέλειψα συνειδητά τα διάφορα ποικιλματικά σύμβολα, για μεγαλύτερη συγκέντρωση στην αρμονία. Την πλήρη παρτιτούρα όλου του βιβλίου με τα μικρκά πρελούδια και φούγκες θα βρείτε από το IMSLP πατώντας εδώ.


Παραθέτω το πρελούδιο σε midi σκοπίμως με ήχο οργάνου για να τονιστούν οι αρμονικές σχέσεις μεταξύ των δύο επιπέδων:





Προτείνω ο μαθητής να ακούσει και να παίξει πολλές φορές το απόσπασμα αυτό, δίνοντας ιδιαίτερη προσοχή στις, ας μου επιτραπεί ο όρος, "μουσικές προστριβές" που δημιουργούνται μεταξύ των δύο ανεξαρτήτων αρμονικών γραμμών (νότα ισοκρατήματος και λοιπών συγχορδιών) και ψηλαφίζοντας το voice leading του αποσπάσματος. Έπειτα να (αντι)γράψει το απόσπασμα αυτό χρησιμοποιώντας τις ίδιες αρμονίες αλλά διαφορετικά μελωδικά μοτίβα. Τέλος να φτιάξει ένα δικό του απόσπασμα μιμούμενος το ύφος του Bach με διαφορετικές αρμονίες και μελωδικά μοτίβα, καθώς επίσης και να συνθέσει ένα ανάλογο, ελεύθερο απόσπασμα, σύμφωνα με το προσωπικό του γούστο και ύφος.